تشنج یکی از اتفاقاتی است که ممکن است به‌دلیل فعالیت غیرطبیعی و ناگهانی سلول‌های عصبی مغز ایجاد شود. تشنج می‌تواند به شکل‌های مختلفی بروز کند؛ از خیره شدن کوتاه‌مدت و قطع موقت ارتباط با محیط گرفته تا حرکات شدید و غیرارادی اندام‌ها و از دست دادن هوشیاری.
اما هر تشنجی به معنای صرع نیست!
صرع یک بیماری یا اختلال عصبی است که فرد در آن مستعد بروز تشنج‌های تکرارشونده بدون یک عامل تحریک‌کننده مشخص است. تشخیص صرع نیاز به بررسی دقیق علت تشنج و شرایط بیمار دارد.
تشنج چیست؟
تشنج در واقع یک اختلال موقت در فعالیت الکتریکی طبیعی مغز است که می‌تواند باعث تغییر در هوشیاری، رفتار، احساسات یا حرکات بدن شود.
ظاهر تشنج به قسمتی از مغز که درگیر شده و نحوه انتشار فعالیت غیرطبیعی در مغز بستگی دارد.
برای همین، تشنج همیشه با زمین خوردن و لرزش شدید بدن همراه نیست.
برخی تشنج‌ها ممکن است با علائمی مانند موارد زیر دیده شوند:
- خیره شدن و پاسخ ندادن برای مدت کوتاه
- حرکات غیرارادی دست یا پا
- سفت شدن عضلات
- لرزش یا تکان‌های ریتمیک اندام‌ها
- از دست دادن هوشیاری
- احساسات یا بوهای غیرعادی پیش از تشنج
- گیجی یا خواب‌آلودگی پس از تشنج
- گاز گرفتن زبان در برخی موارد
- از دست دادن کنترل ادرار در بعضی تشنج‌ها
صرع چیست؟
صرع یک اختلال عصبی است که با استعداد پایدار برای ایجاد تشنج‌های غیرتحریکی مشخص می‌شود.
به بیان ساده، یک بار تشنج لزوماً به معنی صرع نیست.
پزشک برای تشخیص صرع، علاوه بر خود تشنج، احتمال تکرار آن و سایر یافته‌های بالینی و آزمایشگاهی را نیز در نظر می‌گیرد.
صرع می‌تواند در هر سنی ایجاد شود و علت آن نیز در همه افراد یکسان نیست.
تفاوت صرع و تشنج چیست؟
«تشنج» یک رویداد یا علامت است، در حالی که «صرع» یک بیماری یا اختلال زمینه‌ای است.
برای مثال، تب بالا در بعضی کودکان، کاهش شدید قند خون، برخی اختلالات متابولیک، مسمومیت یا آسیب حاد مغزی می‌توانند باعث تشنج شوند، بدون اینکه فرد الزاماً مبتلا به صرع باشد.
بنابراین بعد از اولین تشنج، بررسی علت آن اهمیت زیادی دارد.
انواع تشنج
تشنج‌ها بر اساس محل شروع و نحوه انتشار فعالیت غیرطبیعی مغز به گروه‌های مختلف تقسیم می‌شوند.
تشنج‌های کانونی
در این نوع تشنج، فعالیت غیرطبیعی ابتدا از بخش مشخصی از مغز شروع می‌شود.
علائم می‌توانند بسته به محل درگیر متفاوت باشند. فرد ممکن است دچار حرکات غیرطبیعی یک اندام، احساسات غیرمعمول، تغییرات حسی، احساس ترس ناگهانی یا اختلال در هوشیاری شود.
گاهی فرد در طول تشنج هوشیاری خود را حفظ می‌کند و می‌تواند اتفاقات را به خاطر بیاورد.
تشنج‌های منتشر
در این نوع تشنج، فعالیت غیرطبیعی از ابتدا بخش‌های گسترده‌تری از مغز را درگیر می‌کند.
یکی از شناخته‌شده‌ترین انواع آن، تشنج تونیک ـ کلونیک است که می‌تواند با از دست دادن هوشیاری، سفت شدن عضلات و سپس حرکات ریتمیک اندام‌ها همراه باشد.
تشنج غیابی
در این نوع تشنج، فرد ممکن است برای چند ثانیه به یک نقطه خیره شود و به محیط پاسخ ندهد. پس از پایان تشنج، ممکن است خیلی سریع به وضعیت طبیعی برگردد.
این نوع تشنج بیشتر در کودکان دیده می‌شود و گاهی با حواس‌پرتی اشتباه گرفته می‌شود.
علل تشنج و صرع چیست؟
علت تشنج به شرایط فرد و نوع تشنج بستگی دارد.
برخی از عوامل احتمالی عبارت‌اند از:
- عوامل ژنتیکی
- آسیب مغزی
- سکته مغزی
- تومورهای مغزی
- عفونت‌های سیستم عصبی
- آسیب مغزی ناشی از ضربه
- اختلالات تکاملی مغز
- برخی بیماری‌های متابولیک
با این حال، در بخشی از بیماران مبتلا به صرع، علت دقیق بیماری حتی پس از بررسی‌های پزشکی مشخص نمی‌شود.
چه عواملی می‌توانند تشنج را تحریک کنند؟
در افرادی که به صرع مبتلا هستند، برخی عوامل می‌توانند احتمال بروز تشنج را افزایش دهند.
از جمله:
- کمبود خواب
- فراموش کردن یا قطع خودسرانه داروهای ضدتشنج
- استرس شدید
- مصرف برخی مواد یا داروها
- مصرف الکل در بعضی افراد
- بیماری و تب
- نورهای چشمک‌زن در گروهی از بیماران
شناخت عوامل محرک در هر فرد می‌تواند به کاهش خطر تشنج کمک کند.
صرع چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص صرع فقط بر اساس مشاهده یک تشنج انجام نمی‌شود.
پزشک ابتدا شرح حال دقیق بیمار و فردی که شاهد تشنج بوده است را بررسی می‌کند. زمان شروع تشنج، مدت آن، حرکات بدن، وضعیت هوشیاری و شرایط قبل و بعد از تشنج می‌توانند اطلاعات مهمی در اختیار پزشک قرار دهند.
ممکن است برای بررسی بیشتر از روش‌های زیر استفاده شود:
نوار مغز یا EEG
EEG فعالیت الکتریکی مغز را ثبت می‌کند و می‌تواند به شناسایی الگوهای غیرطبیعی مرتبط با برخی انواع صرع کمک کند.
با این حال، طبیعی بودن یک نوار مغز به‌تنهایی صرع را رد نمی‌کند و نتیجه EEG باید در کنار شرح حال و معاینه بیمار تفسیر شود.
MRI مغز
MRI می‌تواند برای بررسی تغییرات ساختاری مغز که ممکن است با تشنج یا صرع ارتباط داشته باشند مورد استفاده قرار گیرد.
آزمایش خون
آزمایش خون ممکن است برای بررسی عواملی مانند اختلالات قند، الکترولیت‌ها یا سایر مشکلاتی که می‌توانند باعث تشنج شوند درخواست شود.
بر اساس شرایط بیمار، پزشک ممکن است بررسی‌های دیگری نیز لازم بداند.
درمان صرع چگونه انجام می‌شود؟
درمان صرع به نوع تشنج، علت بیماری، سن، شرایط جسمی و عوامل دیگر بستگی دارد.
داروهای ضدتشنج
داروهای ضدتشنج یا ضدصرع اصلی‌ترین روش درمان برای بسیاری از بیماران هستند.
انتخاب دارو به نوع تشنج و شرایط بیمار بستگی دارد. مصرف منظم دارو اهمیت زیادی دارد و قطع یا تغییر مقدار دارو بدون نظر پزشک می‌تواند خطر تشنج را افزایش دهد.
جراحی صرع
در بعضی بیمارانی که تشنج‌ها با وجود درمان دارویی مناسب همچنان ادامه دارند و منشأ مشخصی در مغز قابل شناسایی است، ممکن است جراحی صرع مطرح شود.
این روش برای همه بیماران مناسب نیست و نیاز به ارزیابی تخصصی در مراکز مربوط به صرع دارد.
سایر روش‌های درمانی
در برخی بیماران مبتلا به صرع مقاوم به دارو، بسته به نوع بیماری ممکن است روش‌هایی مانند تحریک عصب واگ یا رژیم‌های درمانی خاص نیز مورد بررسی قرار گیرند.
هنگام تشنج چه کار کنیم؟
اگر فردی دچار تشنج شد، مهم‌ترین کار حفظ آرامش و جلوگیری از آسیب دیدن اوست.
فرد را روی زمین و در یک محل امن قرار دهید و در صورت امکان او را به پهلو بچرخانید، به‌خصوص پس از پایان حرکات تشنجی.
اشیای خطرناک اطراف او را دور کنید و چیزی زیر سرش قرار دهید تا احتمال آسیب کاهش پیدا کند.
زمان شروع تشنج را به خاطر بسپارید.
هرگز چیزی داخل دهان فرد قرار ندهید و سعی نکنید فک او را باز نگه دارید.
همچنین فرد را در طول تشنج مهار نکنید و تلاش نکنید حرکات بدن او را متوقف کنید.
پس از پایان تشنج، تا زمانی که هوشیاری فرد به حالت طبیعی برگردد، در کنار او بمانید.
چه زمانی تشنج یک اورژانس پزشکی است؟
در شرایط زیر باید با اورژانس تماس گرفت:
- تشنج بیشتر از ۵ دقیقه طول بکشد.
- تشنج دیگری بلافاصله پس از تشنج اول شروع شود.
- فرد پس از پایان تشنج به هوشیاری طبیعی برنگردد.
- فرد در جریان تشنج دچار آسیب جدی شده باشد.
- تشنج برای اولین بار اتفاق افتاده باشد.
- فرد در آب دچار تشنج شده باشد.
- تنفس فرد پس از تشنج طبیعی نباشد.
- فرد باردار باشد یا بیماری زمینه‌ای مهمی داشته باشد.
در صورت شک، بهتر است وضعیت فرد توسط نیروهای اورژانس ارزیابی شود.
آیا افراد مبتلا به صرع می‌توانند زندگی طبیعی داشته باشند؟
در بسیاری از افراد، تشنج با درمان مناسب به‌خوبی کنترل می‌شود و فرد می‌تواند زندگی فعال و روزمره خود را ادامه دهد.
با این حال، کنترل بیماری نیازمند پیگیری منظم، مصرف صحیح داروها و توجه به عوامل تحریک‌کننده تشنج است.
همچنین بسته به شرایط فرد، ممکن است محدودیت‌هایی در فعالیت‌هایی مانند رانندگی وجود داشته باشد. این موضوع باید بر اساس قوانین و شرایط پزشکی فرد بررسی شود.
چه زمانی باید به متخصص مغز و اعصاب مراجعه کرد؟
هر تشنج، به‌خصوص اولین تشنج، نیازمند ارزیابی پزشکی است.
همچنین اگر فردی سابقه صرع دارد اما تعداد یا نوع تشنج‌های او تغییر کرده، داروها دیگر مانند گذشته مؤثر نیستند یا عوارض قابل‌توجهی ایجاد شده‌اند، باید با پزشک خود مشورت کند.
جمع‌بندی
تشنج یک رویداد ناشی از فعالیت غیرطبیعی و موقت مغز است و هر تشنجی به معنی ابتلا به صرع نیست. صرع یک اختلال عصبی است که با استعداد ایجاد تشنج‌های تکرارشونده مشخص می‌شود.
تشخیص علت تشنج به شرح حال، معاینه عصبی و در صورت نیاز بررسی‌هایی مانند EEG، MRI و آزمایش‌های خون نیاز دارد.
درمان صرع با توجه به نوع و علت بیماری انتخاب می‌شود و داروهای ضدتشنج، روش‌های جراحی و برخی درمان‌های تخصصی می‌توانند در کنترل بیماری مورد استفاده قرار گیرند.
اگر فردی دچار تشنج شد، مهم‌ترین اقدامات حفظ امنیت او، قرار دادن فرد در وضعیت مناسب و خودداری از گذاشتن هرگونه وسیله در دهان است. تشنج طولانی، تشنج‌های پشت‌سرهم یا اولین تشنج نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
پرسش‌های متداول
آیا هر تشنجی به معنی صرع است؟
خیر. تشنج می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود و یک بار تشنج لزوماً به معنی ابتلا به صرع نیست.
آیا هنگام تشنج باید چیزی داخل دهان فرد گذاشت؟
خیر. قرار دادن قاشق، انگشت یا هر وسیله دیگری داخل دهان می‌تواند باعث آسیب به دهان و دندان یا خفگی شود.
آیا فرد مبتلا به صرع می‌تواند ازدواج و زندگی عادی داشته باشد؟
در بسیاری از موارد بله. صرع قابل‌کنترل مانع داشتن زندگی خانوادگی و اجتماعی فعال نیست؛ با این حال، شرایط هر فرد باید به‌صورت جداگانه بررسی شود.
آیا نوار مغز برای تشخیص صرع کافی است؟
خیر. EEG یکی از ابزارهای مهم تشخیص است، اما نتیجه آن باید در کنار شرح حال، معاینه و سایر بررسی‌های لازم تفسیر شود.
آیا صرع درمان می‌شود؟
در بسیاری از افراد می‌توان تشنج‌ها را با دارو یا سایر روش‌های درمانی به‌خوبی کنترل کرد. انتخاب روش درمان به نوع صرع و شرایط بیمار بستگی دارد.
چه مدت تشنج خطرناک محسوب می‌شود؟
اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه طول بکشد یا تشنج‌های پشت‌سرهم بدون بازگشت هوشیاری طبیعی رخ دهند، یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود و باید فوراً از اورژانس کمک گرفت.
